Iάπωνες σκηνοθέτες: Kenji Mizoguchi

Ο Kenji Mizoguchi σκηνοθετώντας την ταινία Akasen chitai (1956)

Ο Kenji Mizoguchi σκηνοθετώντας την ταινία Akasen chitai (Ο δρόμος της ντροπής,1956)

Του Πλάτωνα Ριβέλλη

O Kenji Mizoguchi γεννήθηκε στο Tokyo στις 16 Μαΐου του 1898 και πέθανε στο Kyoto στις 24 Αυγούστου του 1956. Η οικογένειά του ήταν φτωχή. Ο πατέρας του, ένας μαραγκός, φερόταν σκληρά στη μητέρα του και στη μεγαλύτερη αδελφή του Suzu, την οποία κατέληξε να πουλήσει σαν γκέισα σε έναν άρχοντα «προστάτη». Το γεγονός αυτό σημάδεψε τον Mizoguchi και επηρέασε το έργο του, το οποίο σε μεγάλο βαθμό ασχολείται με τη μοίρα των γυναικών στην Ιαπωνία. Πολύ αργότερα ένα άλλο τραγικό γεγονός στη ζωή του Mizoguchi θα επηρεάσει το έργο του και την παρουσία σε αυτό των γυναικείων χαρακτήρων. Πρόκειται για την τρέλα της γυναίκας του ύστερα από σύφιλη το 1941.

Μόλις πέθανε η μητέρα του, ο νεαρός Mizoguchi πηγαίνει να ζήσει για λίγο πλάι στην αδελφή του. Διαβάζει πολύ, σπουδάζει ζωγραφική, εργάζεται σαν σχεδιαστής διαφημίσεων, προσπαθεί να γίνει ηθοποιός και καταλήγει βοηθός σκηνοθέτη. Η προσωπική σκηνοθετική του δουλειά ξεκινάει το 1922 και για πολλά χρόνια μεταφέρει στην οθόνη γνωστά μυθιστορήματα, γιαπωνέζικα ή ξένα. Τα περισσότερα από αυτά τα έργα έχουν χαθεί. Αρκεί να υπολογίσει κανείς ότι από τις περίπου ογδόντα ταινίες που γύρισε συνολικά στη ζωή του διασώθηκαν περί τις τριάντα. Στη δεκαετία του ’30 ο Mizoguchi καλλιεργεί την προσωπική κινηματογραφική του γλώσσα και οριοθετεί τη θεματολογία του. Εκείνη την εποχή ξεκινάει η συνεργασία του με τον σεναριογράφο Yoshikata Yoda, που θα γίνει στο εξής αχώριστος συνεργάτης του. Ο τελευταίος, καθώς και μερικοί άλλοι φίλοι και συνεργάτες, θα αποτελέσουν την ομάδα με την οποία θα κάνει τις περισσότερες ταινίες του (ο οπερατέρ Kazuo Miyagawa, ο ντεκορατέρ Hiroshi Mizutani, ο συνθέτης Fumio Hayasaka και πολλοί ηθοποιοί). Η παρουσία των ίδιων συνεργατών βοηθάει τον σκηνοθέτη να διατηρεί τη συνοχή όλου του έργου του και του επιτρέπει να ικανοποιεί την τελειομανία του.

Κατά τη διάρκεια του ’30 γυρίζει δύο από τις σημαντικές του ταινίες, την «Ελεγεία της Osaka» και τις «Αδελφές της Gion». Το 1941-1942 γυρίζει μια μεγάλη επική ταινία σε δύο μέρη («Οι 47 Ronin») πάνω σε ένα θέμα που συχνά απασχόλησε τη γιαπωνέζικη λογοτεχνία και τον γιαπωνέζικο κινηματογράφο: τη θυσία σαράντα επτά Samurai, που θέλησαν να εκδικηθούν την άδικη ατίμωση του άρχοντά τους. Από το 1942 μέχρι το 1950 ο Mizoguchi περνάει μια μάλλον στείρα περίοδο. Το 1952 γυρίζει την πρώτη ταινία που έμελλε να του προσδώσει διεθνή φήμη και να του χαρίσει ένα βραβείο στο Φεστιβάλ της Βενετίας. Πρόκειται για τη «Ζωή της Oharu» με την αγαπημένη του ηθοποιό (είχε ήδη παίξει σε πολλές ταινίες του) την Kinuyo Tanaka. Τις δύο χρονιές που ακολούθησαν έκανε τα άλλα δύο αριστουργήματά του, τα οποία επίσης διακρίθηκαν στο Φεστιβάλ της Βενετίας: το 1953 το «Ugetsu monogatari» ή «Τα παραμύθια του χλωμού φεγγαριού μετά τη βροχή», που μοιράστηκε το Αργυρό Λιοντάρι στη Βενετία με τους «Vitelloni» του Fellini, και το 1954 τον «Επιστάτη Sansho», που μοιράστηκε το Αργυρό Λιοντάρι στη Βενετία με τη «Strada» του Fellini και τους «Επτά Samurai» του Kurosawa.

Τα θέματά του έχουν συνήθως σχέση με την κοινωνική αδικία, την καταπίεση των φτωχών, την εκμετάλλευση των γυναικών και γενικά το βάρος της κοινωνίας στη συμπεριφορά των ανθρώπων. Ο κόσμος που περιβάλλει τους ήρωες και οι συνθήκες του κόσμου έχουν μεγάλη επίδραση επάνω τους. Οι άνθρωποι υφίστανται, ενώ ταυτόχρονα ζουν. Είναι όμως σημαντικό και χαρακτηριστικό ότι τοποθετεί και το υποκειμενικό στοιχείο της ελεύθερης βούλησης των ανθρώπων και των επιλογών τους παράλληλα και σε αντίστιξη με το αντικειμενικό στοιχείο των πραγματικών συνθηκών, που επιβάλλει ο κόσμος και η κοινωνία. Τις περισσότερες φορές υπάρχει μια γυναίκα ηρωίδα, η οποία αποτελεί και τον καταλύτη που κάνει το καλό να λάμψει. Ο Mizoguchi αποφεύγει όμως να σημαδέψει μανιχαϊστικά τους ανθρώπους σαν καλούς και κακούς και τους παρουσιάζει περισσότερο σαν θύματα ή όργανα συνθηκών.Το 1955 ο Mizoguchi γύρισε τις μόνες δύο έγχρωμες ταινίες του («Η πριγκίπισσα Yang-Kwei-Fei» και «Ο ιερόσυλος ήρωας» ή «Ιστορίας της οικογένειας των Taira»), για να ξαναγυρίσει όμως στο ασπρόμαυρο ε τον «Δρόμο της ντροπής».

Ο τρόπος με τον οποίο κινηματογραφεί και σκηνοθετεί αποκαλύπτει έναν απόλυτο και μοναδικό έλεγχο. Οι κινήσεις της μηχανής δεν είναι ποτέ φλύαρες, αλλά δεν είναι και απούσες όπως στον Ozu. Δεν αποφεύγει τα «πανοραμίκ» και τα «τράβελιγκ», τις παράξενες γωνίες λήψης ή τους γερανούς, αρκεί όλα αυτά να δικαιολογούνται από την εσωτερική δομή του σεναρίου. Δεν είναι δηλαδή ποτέ κινήσεις καλολογικές ή εντυπωσιασμού.

Οι ταινίες του Mizoguchi, διακρίνονται σε αυτές που αναφέρονται στη σύγχρονή του πραγματικότητα (που στον ιαπωνικό κινηματογράφο ονομάζονται γενικώς gendai geki) και σε εκείνες που κινούνται σε μια μακρινή ιστορική εποχή (που ονομάζονται jidai geki). Και στις δύο περιπτώσεις οι προβληματισμοί του είναι ταυτόσημοι και εστιάζονται στη σχέση του ατόμου με την κοινωνική αδικία και με τα βασανιστήρια που υφίσταται κατά το πέρασμά του από τη ζωή.Η διάρκεια κάθε πλάνου είναι συνήθως ιδιαίτερα μεγάλη (οι «47 Ronin» είναι κλασικό παράδειγμα) με τη χρήση μόνον «πλάνων-σεκάνς». Δηλαδή ένα πλάνο για κάθε σκηνή. Αυτή η αισθητική πηγάζει από τη μια μεριά από τον σεβασμό του στην ερμηνεία του ηθοποιού, ο οποίος μπορεί έτσι να αναπτύξει το παίξιμό του, και από την άλλη από τη γνώση του και την αγάπη του για τα γιαπωνέζικα ζωγραφικά έργα που ξετυλίγονται από κύλινδρο (emaki-mono). Υπηρετείται όμως έτσι και η άποψή του για την τοποθέτηση του ατόμου μέσα στον κόσμο. Ο Mizoguchi χρειάζεται την πραγματικότητα του χώρου. Άλλωστε ένα άλλο χαρακτηριστικό των ταινιών του είναι το μεγάλο βάθος πεδίου, που επίσης είναι ένα στοιχείο που του επιτρέπει να προσεγγίζει ταυτόχρονα στο ίδιο πλάνο το άτομο και τον κόσμο. Τέλος, με τον ίδιο στόχο αναπτύσσει πολλές τεχνικές για να μεταβαίνει από το γενικό στο ειδικό, από το πλήθος στο άτομο (τεχνική που φαίνεται ιδιαίτερα στην προτελευταία ταινία του στον «Ιερόσυλο ήρωα»).

Φιλμογραφία
Ταινίες από το 1930 και μετά
• Fujiwara yoshie no furusato (Πατρίδα), 1930 α/μ
• Tojin okichi (Η ξένη), 1930 α/μ – βωβή
• Shikamo karera wayuku (Και παραταύτα προχωρούν), 1931 α/μ – βωβή
• Manmo kenkoku no reimei (Η αυγή στη Μαντζουρία), 1932 α/μ
• Toki no uzigami (Ο άνθρωπος της στιγμής), 1932 α/μ
• Taki no shiraito (Το λευκό νήμα του καταρράκτη), 1933 α/μ – βωβή
• Gion matsuri (Οι γιορτές στη Gion), 1933 α/μ – βωβή
• Jinpu-ren (Η ομάδα Jinpu), 1934 α/μ – βωβή
• Alzo toge (Το πέρασμα της αγάπης και του μίσους), 1934 α/μ
• Orizuru Osen (Ο ξεπεσμός του Osen), 1935 α/μ – βωβή
• Maria no Oyuki (Μαρία η παρθένος), 1935 α/μ
• Gubijinso (Παπαρούνες), 1935 α/μ
• Naniwa erejii (Η ελεγεία της Osaka), 1936 α/μ
• Gion no shimai (Οι αδελφές της Gion), 1936 α/μ
• Aien kyo (Το αδιέξοδο της αγάπης και του μίσους), 1937 α/μ
• Roei no uta (Τραγούδι του στρατοπέδου), 1938 α/μ
• Aa kokyo (Αχ πατρίδα μου), 1938 α/μ
• Zangiku monogatari (Η ιστορία του τελευταίου χρυσανθέμου), 1939 α/μ
• Naniwa onna (Η γυναίκα της Osaka), 1940 α/μ
• Geido ichidai otoko (Η ζωή ενός καλλιτέχνη), 1941 α/μ
• Genroku chushingura (Οι 47 Ronin), μέρος Α΄ και μέρος Β΄, 1941-1942 α/μ
• Danjuro sandai (Τρεις γενιές Danjuro), 1943 α/μ
• Mushashi Miyamoto, 1944 α/μ
• Meito Bijomaru (Το φημισμένο σπαθί του Bijomaru), 1945 α/μ
• Utamaro o meguru gonin no onna (O Utamaro και οι πέντε γυναίκες του), 1946 α/μ
• Yosei no shori (Η νίκη των γυναικών), 1946 α/μ
• Joyu Sumako no koi (Ο έρωτας της ηθοποιού Sumako), 1947 α/μ
• Yoru no onna-tachi (Γυναίκες της νύχτας), 1948 α/μ
• Waga koi wa moenu (Φλόγα του έρωτά μου), 1949 α/μ
• Yuki fujin ezu (Η μοίρα της κυρίας Yuki), 1950 α/μ
• Oyu-sama (Η δεσποινίς Oyu), 1951 α/μ
• Musashino fujin (Η κυρία από το Musashino), 1951 α/μ
• Saikaku ishidai onna (Η ζωή της Oharu), 1951 α/μ – Διεθνές βραβείο στη Βενετία
• Ugetsu monogatari (Τα παραμύθια του χλωμού φεγγαριού μετά τη βροχή), 1953 α/μ – Αργυρό Λιοντάρι ex aequo
• Gion bayashi (Οι μουσικοί της Gion), 1953 α/μ
• Sansho dayu (Ο επιστάτης Sansho), 1954 α/μ – Αργυρό Λιοντάρι ex aequo
• Uwasa no onna (Κακόφημη γυναίκα), 1954 α/μ
• Chikamatsu monogatari (Οι σταυρωμένοι εραστές), 1954 α/μ
• Yokihi (Η πριγκίπισσα Yang-Kwei-Fei), 1955 έγχρ.
• Shin heike monogatari (Ο ιερόσυλος ήρωας ή Ιστορίες της οικογένειας των Taira), 1955 έγχρ.
• Akasen chitai (Ο δρόμος της ντροπής), 1956 α/μ

Το κείμενο είναι απόσπασμα από το βιβλίο του Πλάτωνα Ριβέλλη 
«Η φανερή γοητεία και η κρυφή συγκίνηση τού κινηματογράφου» (εκδ. Φωτοχώρος)

 

scroll to top

Send this to a friend